Is Anders Breivik een seriemoordenaar? Zijn de plegers van schoolshootings seriemoordenaars? Nee. Maar wat zijn ze dan wel? En wat maakt iemand wel een seriemoordenaar?
Als er meerdere moorden door eenzelfde persoon worden gepleegd kan deze persoon worden gekwalificeerd als seriemoordenaar, massamoordenaar of spree killer (de term spree moordenaar wordt nauwelijks gebruikt).
De meest gebruikte definitie van een seriemoordenaar is de definitie die op een symposium van de FBI in 2005 werd vastgesteld: een seriemoordenaar is een moordenaar die twee of meer slachtoffers maakt in verschillende en verder niet gerelateerde misdrijven.
Spree killer
Het verschil tussen een seriemoordenaar en een spree killer zit in de periode waarin de moorden worden gepleegd. De definitie die de FBI gebruikt voor een spree killer is: iemand die moorden pleegt op twee of meer locaties met vrijwel geen tussentijd tussen de moorden. Hoe lang die tussentijd minimaal zou moeten zijn om een spree killer te zijn in plaats van een seriemoordenaar varieert. Sommigen noemen 30 dagen als minimale periode waarin de moorden plaats moeten vinden, anderen noemen zes weken.
Een spree killer verschilt van een massamoordenaar in de plek waar de moorden gepleegd worden. Een spree killer moord op verschillende locaties, een massamoordenaar op één lokatie.
Een bekende spree killer is de Noorse Anders Breivik. Hij is met 77 dodelijke slachtoffers de spree killer met de meeste dodelijke slachtoffers op zijn naam. Hij maakte op 22 juli 2011 acht dodelijke slachtoffers met een bom in Oslo. Daarna ging hij naar het nabijgelegen eiland Utøya waar hij 69 mensen doodschoot. Op het eiland was een zomerkamp voor de jeugd van de sociaaldemocratische Noorse arbeiderspartij. Hij schreef voorafgaand aan de aanslag een manifest met extreemrechtse, nationalistische en anti-islamitische opvattingen. Hij bekende de moorden en zei dat de aanslagen ‘gruwelijk maar noodzakelijk’ waren. Hij vond het geen misdaden en had geen spijt.
Wat hem een spree killer maakt en geen seriemoordenaar is dat de slachtoffers binnen een dag vielen en er dus geen afkoelingsperiode tussen de moorden zat. Wat hem een spree killer maakt en geen massamoordenaar is dat hij de slachtoffers maakte op meerdere locaties.
Massamoordenaar
De definitie van de FBI van een massamoordenaar is iemand of een organisatie die vier of meer mensen vermoordt tijdens een voorval zonder afkoelingsperiode tussen de moorden op dezelfde locatie.
Het verschil tussen een massamoordenaar en een seriemoordenaar zit in de locatie van de moorden en het niet gerelateerd zijn van de misdrijven.
Het verschil tussen een massamoordenaar en een spree killer zit in de locaties. Een spree killer moord op meerdere locaties, een massamoordenaar op één lokatie. Een ander verschil is dat massamoorden ook door groepen mensen of organisaties gepleegd kunnen worden. Een spree killer is alleen of heeft hooguit één medepleger.
Een voorbeeld van een massamoordenaar zijn de plegers van schoolshootings. Iemand die een school beschiet (en meer dan vier dodelijke slachtoffers maakt) opereert op één plek in een korte tijd. De meeste schoolshootings vinden plaats in de VS. Tot nu toe (16 oktober 2022) zijn er dit jaar 37 schoolshootings geweest in de VS. Dit betekent dat er bijna wekelijks één plaatsvindt, namelijk 0,9 schoolshootings per week. Hierbij vielen 30 doden en 80 gewonden.
Een bekende schoolshooting vond plaats op 18 mei 2018 op de Sante Fe High School in Texas. Tien mensen werden doodgeschoten en dertien anderen raakten gewond. De schutter opende het vuur op de kunstafdeling van de school. Tijdens het schieten kon een medewerker het brandalarm indrukken waardoor de rest van de school geëvacueerd kon worden. De schutter was Dimitrios Pagourtzis, een destijds zeventienjarige leerling van de school. Toen hij gewond raakte tijdens een vuurgevecht met de politie gaf hij zich over. Later gaf hij aan dat hij de levens had gespaard van leerlingen ‘die hij mocht, zodat zij zijn verhaal konden vertellen.’ Tot nu toe heeft er nog geen rechtszaak plaatsgevonden omdat Pagourtzis nog steeds onbekwaam wordt bevonden om terecht te staan.
Niet alleen schoolshootings zijn massamoorden. In totaal zijn er dit jaar 540 massamoorden gepleegd in de VS, waarbij daadwerkelijk meer dan vier dodelijk slachtoffers vielen. Dat betekent dat er bijna twee (1,85) massamoord per dag werd gepleegd dit jaar. In 2017 werden er 350 massamoorden gepleegd in de VS, in 2021 was dit opgelopen tot 700.
Ook in Nederland heeft een massamoord plaatsgevonden. Dit gebeurde op 9 april 2011 bij winkelcentrum de Ridderhof in Alphen aan de Rijn. De schutter was Tristan van der Vlis. Hij schoot zes mensen dood en verwondde er zeventien. Daarna schoot hij zichzelf dood. Van der Vlis was een 24-jarige inwoner van Alphen aan de Rijn met psychische problemen. Na het incident ontstond er discussie waarom iemand gediagnostiseerd met psychiatrische problemen een wapenvergunning kon krijgen. In 2018 besliste het gerechtshof van Den Haag dat de politie hem geen wapenvergunning had mogen geven en moest de politie een schadevergoeding betalen aan nabestaanden.
Massamoorden worden niet alleen door individuen gepleegd maar ook door organisaties. Een voorbeeld zijn de bomaanslagen van 2004 in Madrid in Spanje die gepleegd zijn door Al-Qaeda. Op vier treinstations in de stad ontploften meerdere bommen die in treinstellen waren gelegd, allen rond half acht in de ochtend. Hierbij vielen 193 doden en ruim 2000 gewonden. De aanslagplegers pleegden daarna zelfmoord.
Ook bij sektes werden massamoorden gepleegd. Een voorbeeld hiervan zijn de moorden en zelfmoorden binnen de sekte ‘De Orde van de Zonnetempel’. De overtuigingen van deze sekte zijn een combinatie van de idealen van de Tempeliers, UFO-religie en New Age-filosofie. In 1994 kwamen 53 mensen om het leven bij een massale moord-zelfmoord. Volgelingen vergiftigden zichzelf en schoten medevolgelingen door het hoofd. De lichamen werden teruggevonden in een geheime ondergrondse kapel. De lichamen waren gekleed in ceremoniële gewade. Ze waren in een cirkel gelegd met de voeten bij elkaar en de hoofden naar buiten. De meesten hadden plastic zaken om hun hoofd gebonden.
In de jaren erna waren er ook in Frankrijk en Canada dergelijke acties. Hierbij kwamen respectievelijk zestien en vijf mensen om het leven.
Het blijft een grijs gebied
Zoals hierboven beschreven komen de meest gebruikte definities van seriemoordenaar, spree killer en massamoordenaar van de FBI. Bij het lezen van artikelen die gerelateerd zijn aan deze begrippen blijkt er toch verwarring. Of de begrippen worden random gebruikt zonder precies de betekenis te kennen. Om niet blind te varen op de definities van de FBI volgen hieronder de definities van encyclopedia.com en het Algemeen Nederlands Woordenboek.
Encyclopedia.com:
Seriemoorden: Volgens het National Institute of Justice zijn seriemoorden of seriemoorden reeksen van twee of meer moorden die worden gepleegd als afzonderlijke gebeurtenissen, meestal door één dader die alleen handelt gedurende een periode van uren tot jaren. Vaak is het motief psychologisch, waarbij het gedrag van de dader een sadistische seksuele ondertoon weerspiegelt en de slachtoffers – kinderen, krankzinnigen, ouderen – relatief machteloos zijn. Wetshandhavers schatten dat er in de jaren negentig op elk moment tussen de dertig en vijftig seriemoordenaars in de Verenigde Staten actief waren.
Massamoorden: Moord is het doden van een persoon door een andere persoon met “voorbedachte rade”; er kan al dan niet sprake zijn van voorbedachte rade. Over het algemeen beperkt een persoon die moordt zijn of haar daad tot één slachtoffer. Een massamoordenaar doodt echter in korte tijd drie of meer slachtoffers. De duur is meestal uren, maar kan ook dagen zijn. Als de handeling op één locatie plaatsvindt, is deze meestal continu. Murder spree is een term die criminologen gebruiken als de slachtoffers op meer dan één locatie worden vermoord. Michael Kelleher voegt in zijn boek Flashpoint uit 1997 ook de uitdrukking “massamoord met opzet” toe, en geeft daarmee het voorbeeld uit 1996 van Larry Shoemake in Jackson, Mississippi, die slechts één slachtoffer doodde, hoewel hij meer dan honderd munitie afvuurde en in brand stak. een restaurant. Massamoordenaars verschillen van seriemoordenaars doordat seriemoordenaars hun slachtoffers afzonderlijk en gedurende een bepaalde periode vermoorden, met een afkoelingsperiode tussen moorden. Seriemoordenaars kunnen slachtoffers jarenlang doden totdat ze worden gepakt of zichzelf aangeven bij de autoriteiten.
Spree killer: een persoon die op een plotselinge, willekeurige en schijnbaar onvoorbereide manier doodt, in het bijzonder iemand die bij een dergelijke aanval een aantal mensen op een enkele locatie doodt. Sinds het begin van de jaren tachtig hebben criminologen twee soorten meervoudige moordenaars geïdentificeerd, de seriemoordenaar en de spree-moordenaar.
Algemeen Nederlands Woordenboek:
Seriemoordenaar: 1. Iemand die een reeks moorden pleegt.
Massamoordenaar: 1. Iemand die veel mensen doodt. 2. Iemand die veel dieren doodt.
Spreemoordenaar/Spree killer: staat niet in het woordenboek.
Bovenstaande beschrijvingen en definities maken het er niet duidelijker op. Dan resten er enkel nog wat vragen: Is dit onderscheid wel nodig? Is dit onderscheid alleen nodig bij de opsporing en vervolging van de moordenaars? Zouden schrijvers en journalisten wat preciezer mogen zijn in hun bewoordingen? Hoe betrouwbaar zijn encyclopedia.com en het Algemeen Nederlands Woordenboek en de FBI? Of ‘kan mij het schelen’?
Bij de lijst van seriemoordenaars die wij hanteren (en steeds weer aanvullen op de website) gaan wij uit (terecht of onterecht) van de definitie van de FBI.